Вакытлы матбугат

Татар вакытлы матбугатының барлыкка килү тарихы.

1905 – 1907 елгы революцион вакыйгалар дулкынында, татар халкының күптәнге хыялы тормышка ашты: Санкт – Петербург шәһәрендә “Нур” исемле беренче татар газетасының беренче саны дөнья күрде. Бу 1905 елның 2 сентябре була.
Татарча вакытлы матбугат өчен көрәш озак бара. 1808 елда Казан университеты профессоры И.И. Запольский татар һәм рус телләрендә газета чыгарырга рөхсәт сорый. Ләкин шактый вакыттан соң гына рөхсәт алынса да, билгеле бер сәбәпләр аркасында чыкмый кала.
Вакытлы матбугатны булдыру өстендә тырышучылар XIX гасырның 70 нче елларында татарларның үз араларында да күренә башлый. 1863 елда К. Насыйри “Таң йолдызы” исемле газета чыгарырга рөхсәт сорап мөрәҗәгать итә. Ләкин үтенеч кире кагыла. Аның һәм башка бик күпләрнең үтенече канәгатьләндерелми. XIX гасырда татарча газета яки журнал чыгарырга рөхсәт сорап патша хөкүмәтенә 20ләп гариза кергән. Ләкин татарча матбугатка юл ябык була.
1905 елны революцион көрәш нәтиҗәсендә, Россиянең төрле төбәкләрендә, татарлар яши торган зур һәм кечкенә шәһәрләрдә татарча газета һәм журналлар чыга башлый.
1906 елда татарча нәшер ителүче газеталарның саны 14 кә, журналларның саны 9 га җитә.
Аларның берничә ай гына чыгып калганнары да бар. Галимнәр әйтүенчә, 1905 - 1917 елларда төрле вакыт аралыкларында 120 ләп газета һәм журнал нәшер ителгән. 1917 елгы революцион вакыйгалар матбугат учагын беркадәр дөрләтеп алса да, шуннан соңгы чорда аларның күпчелеге ябылып, большевистик идеологияне пропагандалаучы егермеләп кенә басма орган кала.
Татарча вакытлы матбугат өчен көрәш озак бара.
Әлеге елларда киң таралыш табып, күп укылган газета – журналларның берничәсен, исемен, чыгу еллары, шәһәре белән танышып китик:
Газеталар:
“Фикер” Уральск 1905 – 1907 еллар
“Вакыт” Оренбург 1906 – 1918 еллар
“Әл - ислах” Казан 1907 – 1909 еллар
“Идел” Әстерхан 1907 – 1914 еллар
“Кояш” Казан 1912 – 1918 еллар
“Тормыш” Уфа 1913 – 1918 еллар
“Нур” Санкт – Петербург 1905 – 1907 еллар
Журналлар:
“Әл – гасрел – җәдит” Уральск 1906 – 1907 еллар
“Шура” Оренбург 1908 – 1917 еллар
“Аң” Казан 1912 – 1918 еллар
“Сөембикә” Казан 1913 – 1918 еллар
Сүзлек эше. Кайбер сүзләрнең мәгънәсе аңлатыла: “ислах” – яңалык; “шура” – җыелып киңәшү ;“җәдит” – яңача уку.
Татар газета һәм журналлары Казанда, Петербургта, Оренбургта, Уфа, Әстерханда һәм башка татарлар яшәгән шәһәрләрдә нәшер ителә. Алар 1917 елга кадәр тулаем татар байлары һәм сәүдәгәрләрнең акчаларына чыгарылганнар.
1918 елга кадәр нәшер ителгән газета, журналлар тоткан юнәлешләре, эчтәлекләре бунча чуар, төрле булганнар. Аларда төп күтәрелгән темалар булып милли мәгариф, милли тарих, милли әдәбият, сәнгать мәсьәләләре тора.
Татар әдәбияты классиклары һәммәсе – Тукай, Г. Исхакый, Ф. Әмирхан, Г. Ибраһимов, Ш. Камал һ.б. күренекле әдипләр татар матбугатын үстерүгә зур өлеш керткәннәр.